Prezentujemy unikalny wybór filmów o sztuce najnowszej, przygotowany z myślą o młodych odbiorcach i nauczycielach. Filmy zrealizowane na wystawach w Zachęcie w ciągu ostatnich dwóch lat ukazują złożony charakter sztuki współczesnej, ale rozebranej na czynniki pierwsze. Kim jest kurator wystawy? Jaka jest rola przewodnika? Jak przedstawia się historia Zachęty? Dlaczego Zbigniew Libera zbudował obóz koncentracyjny z klocków Lego? W jaki sposób sztuka związana jest z aktualnymi wydarzeniami? Na te i wiele innych pytań widz znajdzie odpowiedzi podane w atrakcyjny sposób. Pokazywane filmy stanowią dokumentację głośnych wystaw w Zachęcie, które poruszały ważne tematy: odpowiedzialności w sztuce, roli płci, mediów i historii. Mamy nadzieję, że materiał filmowy przyczyni się do lepszego zrozumienia sztuki najnowszej – motywów, źródeł i inspiracji jej twórców. Można go traktować jako materiał uzupełniający, pomocny na lekcjach plastyki, historii sztuki, a także języka polskiego i historii. Sztuka współczesna w pigułce, pojęcia wyjaśnione raz, a dobrze – zapraszamy!

Tytuł odcinka nawiązuje do wystawy prac z kolekcji Zachęty przygotowanej przez Karola Radziszewskiego. Film koncentruje się na definicji kolekcji i zbiorów. W trakcie omawiania historii zbiorów Zachęty (kto pamięta, że Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki należała przed wojną do Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych?), wyjaśniane są takie pojęcia jak konserwacja i restauracja. Konserwatorzy (Joanna Waśko i Iwona Szmelter) opowiadają o przechowywaniu dzieł sztuki i opiece nad kolekcją, a także o tym, że używane w sztuce najnowszej techniki i formy stawiają przed konserwatorami wciąż nowe wyzwania.

Prezentacja sylwetki jednego z ważniejszych artystów współczesnych — Zbigniewa Libery i jego wystawy monograficznej. Maria Kosińska opowiada o głośnych pracach artysty: Urządzeniach korekcyjnych wykorzystujących idee zabawki (Lego, Barbie) i tłumaczy, czym jest sztuka krytyczna. Łukasz Gorczyca, współtwórca galerii Raster, wyjaśnia w jakiej mierze prywatna galeria jest przewodnikiem po twórczości artystów. Film definiuje pojęcie przewodnika oraz opisuje jego zadania.

W tym odcinku spojrzymy w głąb stuletniej historii gmachu Zachęty: od czasów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, przez powojenne Centralne Biuro Wystaw Artystycznych po obecną Narodową Galerię Sztuki. Gdy patrzymy na zabytkową architekturę budynku, naszej uwadze umyka fakt, że budynek ten służył zawsze do prezentowania sztuki aktualnej. Obrazy np. Józefa Chełmońskiego były sztuką współczesną przełomu XIX i XX wieku! Film pokazuje galerię miedzy innymi jako miejsce upowszechniania sztuki, gdzie prowadzona jest bogata działalność edukacyjna i dokumentacyjna. Druga część filmu zawiera zapis performansu Zorki Wollny, zrealizowanego w ramach konkursu Spojrzenia 2010. Konkurs dla młodych artystów organizowany jest w Zachęcie co dwa lata przez Fundację Deutsche Bank.

Kim chcesz zostać w życiu? A może zostaniesz kuratorem? Film przedstawia zawód kuratora, przewodnika i tłumacza między artystą a widzem. Ta stosunkowo młoda profesja staje się coraz częstszym zawodem historyków sztuki. Kurator porównywany jest do reżysera filmowego, który wymyśla i tworzy temat, tytuł i scenariusz dzieła – wystawy. Kuratorka Maria Brewińska mówi o swojej wystawie Wszystkie stworzenia duże i małe oraz o specyfice swojego zawodu. O wybranych pracach na wystawie opowiada kilkunastoletni Borys.

Odcinek w całości poświęcony fotografii – jej historii, gatunkom i funkcji, jaką pełni we współczesnym świecie. Zaprezentowana została sylwetka i twórczość Allana Sekuli, który na wystawie Polonia i inne opowieści pokazał Polskę widzianą oczami Amerykanina polskiego pochodzenia. O tym, czym jest ten gatunek sztuki opowiada fotograf Andrzej Świetlik, Allan Sekula i kuratorka wystawy – Karolina Lewandowska.

Wystawa Płeć? Sprawdzam! Kobiecość i męskość w sztuce Europy Wschodniej (angielski tytuł Gender Check) ukazywała przemiany roli płci w sztuce powojennej. Na przykładzie tego głośnego projektu przedstawiono wystawę jako produkcję angażującą cały sztab ludzi: od kuratora (Bojany Pejić), asystentów, artystów, poprzez konserwatorów, projektanta aż po budowniczych ekspozycji. Film pozwala zobaczyć powstawanie wystawy „od kuchni”, uzmysławia, że wielkie projekty wystawiennicze mogą powstawać aż trzy lata i angażować nawet 300 osób.

Piękny plastycznie film, z wysmakowanymi ujęciami operatorskimi przedstawia sylwetkę i twórczość jednej z wybitniejszych francuskich artystek Annette Messager. Na przykładzie prac pokazanych w Zachęcie na wystawie Na pokaz/Faire parade przedstawiono źródła inspiracji artystki: od horrorów, przez kolekcjonerstwo, po tradycje wotywne i ludzkie lęki. Ukazano też Annette Messager jako artystkę feministkę, tworzącą w czasach feministycznej rewolty i opisującej pozycję kobiety w społeczeństwie (była pierwszą kobietą, która prezentowała Francję na Biennale w Wenecji w 2005 roku – za wystawę w pawilonie francuskim otrzymała statuetkę Złotego Lwa). O feminizmie w kontekście artystek polskich, a szczególnie Marii Pinińskiej-Bereś opowiada Ewa Toniak, kuratorka wystawy Trzy kobiety (Zachęta, 2011). 

Film przybliża sylwetkę Katarzyny Kozyry jednej z najważniejszych współczesnych artystek. Omówione zostają najważniejsze jej prace: Piramida zwierząt, Olimpia, Święto wiosny, cykl W sztuce marzenia stają się rzeczywistością oraz najnowszy projekt Casting zorganizowany w Zachęcie na przełomie 2010 i 2011 roku. Casting stanowił swoiste repetytorium – przypomniał publiczności najgłośniejsze prace Kozyry, zaś katalog towarzyszący wystawie, z niezwykle szczegółowym kalendarium, służył poznaniu biografii artystki. Publiczność „uzbrojona” w tę wiedzę mogła wziąć udział w castingu na rolę Katarzyny Kozyry. Casting to przykład wystawy, która żyje, nie istnieje bez udziału publiczności, służy zarówno artyście, jak i widzom.

Neo Rauch (rocznik 1960) jest uznanym malarzem mocno związanym z rodzinnym Lipskiem, gdzie mieszka i tworzy. Mimo że ceny jego obrazów osiągają zawrotne ceny, Rauch nie ma natury celebryty – wręcz przeciwnie, jego życie owiane jest nutą tajemnicy. Ta sama tajemnica widoczna jest w jego obrazach, często wielkich rozmiarów, gdzie realizm łączy się z socrealizmem, surrealizmem, pop artem i historią NRD, tworząc  konglomerat nakładających się na siebie znaczeń i treści.W filmie wytłumaczone są pojęcia z historii sztuki: realizm, socrealizm, surrealizm. Wiele prac zostało dokładnie zinterpretowanych i opisanych przez krytyków Jarosława Kuisza, Kamilę Wielebską i artystę Marka Sobczyka. Film pozwala na wirtualne zwiedzanie wystawy (Zachęta, 2011), w czasie którego poznajemy sylwetkę malarza, tło historyczne i wielość interpretacji współczesnego malarstwa.

Dokumentacja wystawy Historie ucha ukazującej powiązania między sztukami wizualnymi a dźwiękiem oraz działań edukacyjnych prowadzonych w Zachęcie. Autorzy zwracają uwagę na fakt, że zadaniem Narodowej Galerii Sztuki jest nie tylko popularyzacja sztuki współczesnej, ale i szeroko pojęta edukacja, dlatego wystawom towarzyszą warsztaty, wykłady, koncerty i spotkania z artystami. Film skierowany jest przede wszystkim do nauczycieli, pokazuje różnorodność działań edukacyjnych, które oferuje galeria. Filmowi towarzyszy konspekt lekcji o muzyce eksperymentalnej. W filmie znalazły się wypowiedzi pracowników działu edukacji Zachęty oraz Michała Libery i Jacoba Kirkegaarda.

Film niespodzianka dla młodszych widzów. Wystawa Lato w mieście staje się pretekstem do sześciu magicznych podróży w świat sztuki współczesnej.